İnterseks damgalaması; cinsiyet, toplumsal cinsiyet ve bedenlerle ilgili toplumsal kurallardan besleniyor.
İnterseks bireylere yapılan onam dışı tıbbi müdahaleler genellikle kalıcı zararlar bırakıyor.
Akran desteği ve olumlayıcı bakım, iyi hissetmek (esenlik) için en güçlü koruyucu faktörlerin başında geliyor.
Psychology Today web sitesinde 9 Ocak’ta yayınlanan makaleden Türkçe’ye çevrilmiştir.
İnterseks bireyler, yani cinsiyet özelliklerinde fiziksel farklılıklarla doğan kişiler, çoğu insanın sandığından çok daha yaygın. Geniş bir tanımla baktığımızda, dünyadaki insanların yaklaşık %1,7’si interseks varyasyonlarıyla doğuyor. Bu oran, doğal kızıl saçlı insanların oranıyla hemen hemen aynı ve tek yumurta ikizlerinden daha sık rastlanan bir durum. Bu farklılıklar; kromozomları, hormon üretimini veya hassasiyetini, üreme organlarının gelişimini ya da tipik kadın-erkek tanımlarına uymayan beden yapılarını kapsayabiliyor (Cleveland Clinic, 2025).
Bu farklılıklar biyolojik çeşitliliğin normal bir parçası. Buna rağmen, interseks bireylerin yaşadıkları büyük oranda görünmez kılınıyor ve bu kişiler damgalanıyor. Toplumun bu konudaki bilgisi de hala çok sınırlı (Hegarty & Smith, 2022). Psikoloji bilimi; bu gizliliğin, damgalamanın ve bedensel hak ihlallerinin neden hala devam ettiğini ve bunların ruh sağlığını nasıl etkilediğini anlamamıza yardımcı oluyor.
Psikolojiden 3 Önemli Bilgi
1. Zararı Veren Biyoloji Değil, Damgalamadır
Araştırmalar gösteriyor ki damgalama (stigma); bedenler toplumun dayattığı “ikili cinsiyet” kalıplarına uymadığında ortaya çıkıyor (Link & Phelan, 2001). İnterseks bedenlerin “hastalık” gibi görülmesi, kişilerin kendilerine dair algısını ve sosyal hayatını olumsuz etkiliyor (Hart & Shakespeare-Finch, 2022). Asıl sıkıntı yaratan şey interseks özelliklerin kendisi değil; gizlilik, utanç ve yok sayılma süreçleri (Meyer, 2003). İnsanlara bedenlerinin saklanması veya “düzeltilmesi” gerektiği söylendiğinde, bu durum kronik bir sağlık yükü haline geliyor (Rosenwohl-Mack ve ark., 2020).
2. Onam Dışı Müdahaleler Uzun Vadeli Zararlar Verebilir
İnterseks bireylerin onayı olmadan yapılan müdahaleler travmaya yol açabiliyor (Khanna, 2021). Birçok kişi, sağlık sisteminde yaşadığı bu şiddet ve damgalama yüzünden doktora giderken kaygı duyuyor, bedenine yabancılaşıyor ve özgüven sorunları yaşıyor (Haghighat ve ark., 2023). Ayrıca, bu ameliyatlar fiziksel ağrılara ve işlev kayıplarına neden olup çoğu zaman yeni ameliyatlar gerektiriyor (Berger ve ark., 2024).
3. Bağ Kurmak, Sadece “Uzmanlıktan” Daha Koruyucudur
Sosyal destek üzerine yapılan araştırmalarla uyumlu olarak; akranlarla bağ kurmak, interseks bireyler için zorluklara karşı müthiş bir kalkan oluyor ve kendilerini kabul etmelerini sağlıyor (Hart & Shakespeare-Finch, 2022). Benzer deneyimleri olan başkalarını bulmak hayat kurtarıcı olabiliyor; çünkü kimliği destekleyen topluluklar dayanıklılığı ve travma sonrası büyümeyi artırıyor (Haslam ve ark., 2018).
Ne Yapmalı? (3 Adım)
1. Gizlilik Yerine Yaşa Uygun Gerçekleri Anlatın
Araştırmalar, kişinin bedeni hakkındaki bilgilerin saklanmasının zamanla kaygı ve güvensizliği artırdığını gösteriyor (Rimé, 2009). Aileler ve doktorlar; çocuğun kararlarına saygı duyan, dürüst ve yaşına uygun bir iletişimi öncelik haline getirmeli. İnterseks gençler, açık bir şekilde konuşulduğunda durumlarından mutlaka rahatsızlık duymuyorlar, aksine bundan fayda sağlıyorlar (Davis & Wakefield, 2017).
2. İnterseks Bakımını “Travma Duyarlı” Hale Getirin
Doğru bir bakım ve danışmanlık sunabilmek için interseks topluluğunun sesine kulak vermek şart. İnterseks bireyler; güven, seçenek sunma ve işbirliğini vurgulayan bir yaklaşım istiyor (Haghighat ve ark., 2023). Sağlık sisteminde bu, zorunlu olmayan müdahaleleri ertelemek ve fiziksel sağlığın yanında psikolojik iyilik halini de merkeze koymak anlamına geliyor.
3. Akran ve Topluluk Desteklerini Büyütün
Araştırmalar, ortak bir kimliğe sahip kişilerle bir arada olmanın ruh sağlığını bireysel terapiden bile daha fazla iyileştirebildiğini gösteriyor (Haslam ve ark., 2018). Akran ağlarına erişimi artırmak, interseks esenliği için kanıta dayalı en önemli adımlardan biri.
Sonuç
İnterseks adaleti sadece hastane kurallarını değiştirmek değil; toplumun bedene, özerkliğe ve aidiyete bakışını değiştirmekle ilgili. Psikoloji bilimi şunu net bir şekilde söylüyor: İnsanlar kendileri hakkındaki gerçeği bildiğinde, başkalarıyla bağ kurabildiğinde ve kendi bedenleri üzerinde söz sahibi olduğunda, esenlik de arkasından geliyor.
Kaynaklar:
Berger, I., Ansara, Y. G., & Riggs, D. (2024). Intersex people’s experiences of medical interventions, sex education, and physical intimacy. Psychology & Sexuality, 15(2), 278–291. https://doi.org/10.1080/19419899.2023.2252446
Clevland Clinic. (2025). Intersex. https://my.clevelandclinic.org/health/articles/16324-intersex
Davis, G., & Wakefield, C. (2017). The Intersex Kids are All Right? Diagnosis Disclosure and the Experiences of Intersex Youth. Gender, Sex, and Sexuality Among Contemporary Youth: Generation Sex. https://doi.org/10.1108/S1537-466120170000023004
Haghighat, D., Berro, T., Torrey Sosa, L., Horowitz, K., Brown-King, B., & Zayhowski, K. (2023). Intersex people’s perspectives on affirming healthcare practices: A qualitative study. Social science & medicine (1982), 329, 116047. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2023.116047
Hart, B., & Shakespeare-Finch, J. (2022). Intersex lived experience: trauma and posttraumatic growth in narratives. Psychology & Sexuality, 13(4), 912–930. https://doi.org/10.1080/19419899.2021.1938189
Haslam, C., Jetten, J., Cruwys, T., Dingle, G. A., & Haslam, S. A. (2018). The new psychology of health: Unlocking the social cure. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315648569
Hegarty, P., & Smith, A. (2023). Public understanding of intersex: an update on recent findings. International journal of impotence research, 35(1), 72–77. https://doi.org/10.1038/s41443-021-00485-w
Khanna, N. (2021). Invisibility and Trauma in the Intersex Community. In Lund, E.M., Burgess, C., Johnson, A.J. (eds). Violence Against LGBTQ+ Persons. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-52612-2_14
Link, B. G., & Phelan, J. C. (2001). Conceptualizing stigma. Annual Review of Sociology, 27, 363–385. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.27.1.363
Meyer, I. H. (2003). Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations. Psychological Bulletin, 129(5), 674–697. https://doi.org/10.1037/0033-2909.129.5.674
Mindbridge Podcast Episode 9: Intersex justice (2026). https://mindbridgecenter.substack.com/podcast
Rimé, B. (2009). Emotion elicits the social sharing of emotion. Emotion Review, 1(1), 60–85. https://doi.org/10.1177/1754073908097189
Rosenwohl-Mack, A., Tamar-Mattis, S., Baratz, A. B., Dalke, K. B., Ittelson, A., Zieselman, K., & Flatt, J. D. (2020). A national study on the physical and mental health of intersex adults in the U.S. PLOS ONE, 15(10), Article e0240088. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0240088
SAMHSA. (2014). SAMHSA’s concept of trauma and guidance for a trauma-informed approach. https://www.health.ny.gov/health_care/medicaid/program/medicaid_health_homes/docs/samhsa_trauma_concept_paper.pdf
İnter Dayanışma 